Türkiye'de rekabet hukuku alanında önemli gelişmeler yaşanıyor. Kamu ihalelerindeki veri setlerinin yapay zeka algoritmalarıyla analiz edilmesi ve bu kapsamda yürütülen soruşturmalar, Rekabet Kurumu'nun denetim kapasitesini artırma hedefinin bir parçası olarak görülüyor.
Geçtiğimiz hafta arka arkaya gelen iki haber, bu alandaki yeni döneme işaret etti. Rekabet Kurumu Başkanı Birol Küle, kamu ihalelerindeki büyük veri setlerinin yapay zeka algoritmalarıyla incelendiğini duyurdu. Ertesi gün ise, kamu hastanelerinin kanser teşhisinde kullanılan nükleer tıp hizmet alım ihalelerinde danışıklı hareket ettikleri iddiasıyla 11 şirket hakkında soruşturma başlatıldığı haberi geldi. Bu soruşturma, Kurul'un 30 Nisan tarihli kararına dayanıyor ve yapay zeka açıklamasından bağımsız olarak ilerliyor.
Kamu ihaleleri, Türkiye ekonomisindeki payı ve devlet harcamalarındaki ağırlığı nedeniyle Rekabet Kurumu'nun yakın takibinde. Kamu alımlarının gayri safi yurt içi hasıla (GSYH) içindeki payı yaklaşık yüzde 6 olsa da, merkezî yönetim bütçe giderlerinin neredeyse yüzde 36'sını oluşturuyor. Bu durum, ihale süreçlerinde rekabetin azaltılmasıyla yaşanacak küçük fiyat artışlarının bile devlet bütçesi üzerinde milyarlarca liralık ek yük oluşturabileceği anlamına geliyor.
İhalelerde danışıklı hareket, Rekabet Kurumu için yeni bir alan değil. 4054 sayılı Kanun'un ilgili maddeleri uyarınca, ihale kartelleri en ağır ihlal türlerinden biri olarak kabul ediliyor. Rekabet Kurulu'nun bu konuda yerleşik bir içtihadı bulunuyor ve çok sayıda soruşturma yürütülüyor. Bu tür ihlaller, anlaşmanın varlığıyla dahi cezalandırılabiliyor; yani pazara verilen zararın ayrıca ispatlanması gerekmiyor. Firmaların rekabeti kısıtlamaya yönelik planlamaları veya kendi aralarındaki iletişimi tek başına ihlal sayılıyor. Türk Ceza Kanunu'nun 235. maddesindeki “ihaleye fesat karıştırma” suçuyla birlikte, danışıklı ihale hem idari para cezası hem de hapis riski taşıyor.
Denetim yöntemlerindeki asıl yenilik, yapay zeka ve algoritma kullanımında görülüyor. Rekabet Kurumu ile Kamu İhale Kurumu (KİK) arasındaki işbirliği, artık yapay zeka zeminine taşınıyor. KİK'in sahip olduğu geniş veri havuzunun, Kurum'un geliştirdiği algoritmalar ve istatistiksel modellerle taranacağı belirtiliyor. Bu sayede, ihalelerin bölüşülmesi, danışıklı fiyat verilmesi, bölge paylaşımı veya anlaşmalı yan teklif gibi şüpheli durumların erken tespiti hedefleniyor. Danışıklı tekliflerin izleri genellikle verinin içinde gizlidir; aynı firmaların sırayla kazanması, teklif farklarının tutarlı olması veya belirli bölgelerde hep aynı ismin öne çıkması gibi örüntüler, insan gözünün kaçırabileceği ancak algoritmaların tespit edebileceği unsurlardır.
Bu denetimlerin nasıl işleyeceği kritik bir soru olarak öne çıkıyor. Birçok kamu kurumu denetimlerinde yapay zekadan yararlanırken, rekabet hukuku alanı daha çetin bir hukuki zemine sahip. Algoritmanın veride tespit ettiği durumlar genellikle bir “anlaşma delili”nden ziyade bir paralellik olarak ortaya çıkıyor. Rekabet hukukunda bu iki durum farklı değerlendiriliyor. Yazışma veya iletişim notu gibi doğrudan bir mutabakat kanıtı varsa, bu durum “amaç ihlali” olarak netleşiyor. Ancak sadece istatistiksel bir paralellik söz konusu olduğunda, denetim daha istisnai bir zemine oturuyor.
Bu noktada, algoritmanın bulduğu istatistiksel örüntünün doğrudan ihlal delili sayılması bir yol olabilir. Ancak bu, rekabet hukukunda “uyumlu eylem karinesi”nin kullanıldığı daha istisnai bir durumdur. Bu karinede, Kurul ilgili firmaya “şu delillerle rekabet ihlali yapıldığına inanıyorum” demek yerine, “fiyatlarınızdaki bu paralelliği rekabetçi bir mantıkla açıklayamıyorum, aksini sen ispatla” diyerek ispat yükünü teşebbüse devreder. Ekonomik analizin önem kazandığı günümüzde bu ihtimal artmaktadır. Ancak yalnızca algoritmik bir korelasyona dayanan bir karar, idari yargıda “eksik inceleme” gerekçesiyle iptal edilebilir. Ayrıca, silahların eşitliği ilkesi gereği, idarenin algoritmanın hangi parametreleri esas aldığını teşebbüse açıkça göstermesi gerekmektedir.
